تحلیلی برانگیزه و تحقق همایشهای دیدگاههای اسلام در پزشکی عامل اصلی وحدت حوزه و دانشگاه

تحلیلی برانگیزه و تحقق همایشهای دیدگاههای اسلام در پزشکی عامل اصلی وحدت حوزه و دانشگاه   نویسنده : دکتر سیدحسین […]

تحلیلی برانگیزه و تحقق همایشهای دیدگاههای اسلام در پزشکی عامل اصلی وحدت حوزه و دانشگاه

 

نویسنده : دکتر سیدحسین فتاحی معصوم

 

مقدمه :

با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و نوید محقق گشتن آرمانهای والای اسلامی و شرع انور در تمامی شئوونات جامعه بویژه در ارکان علوم پزشکی و دانشگاهها و موسسات درمانی کشور،نیروهای مومن به ا نقلاب اسلامی و اسلام شناسان حوزه ها و دانشگاههای علوم پزشکی بالاخص در دانشگاه علوم پزشکی مشهد مصمم شدند تا در زمینه اخلاق پزشکی ، تمدن و گذشته درخشان ایرانی و اسلامی و مسائل مستحدثه و جدید پزشکی و تطبیق آنها با مفاهیم و مبانی فقهی – حقوقی اسلام ، تلاش مجدانه و پیگیری را بعمل آورند .
چندین سال تلاش و همفکری و برقراری ارتباط با مراجع عالیقدر و علمای بزرگوار حوزه های علمیه و مسئوولین طراز اول کشور و اساتید و آشنایان به مبانی پزشکی و اسلام در دانشگاهها ، مقدمات برپائی اولین‹‹ همایش (سمینار) دیدگاههای اسلام در پزشکی ›› فراهم گردید و پس از طی مراحل لازم به تصویب دانشگاه علوم پزشکی مشهد و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی رسید و در اسفندماه سال ۱۳۶۸ با اهداف و محورهای زیر در تالار شهید هاشمی نژاد بیمارستان امام رضا(ع) در مشهد مقدس برگزار گردید :
اهداف اولین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی – اسفندماه ۱۳۶۸
۱- طرح مسائل فقهی در امور پزشکی و دریافت جواب شرعی به مجهولات و مسائل مستحدثه پزشکی در عصر حاضر
۲- کارشناسی موضوعات پزشکی قابل طرح در فقه
۳- طرح دیدگاههای اسلام در مسائل پزشکی دنیا
۴- پیشنهاد و ارائه خط مشی برای ارگانهای اجرایی در امور پزشکی
۵- اصول و مبانی اخلاق پزشکی مبتنی بر نظرات شرعی و اسلامی
۶- بازنگری بر روند شکوفائی تمدن اسلامی و پیشرفتهای مسلمین در امور پزشکی
۷- ایجاد زمینه های وحدت و اخوت بیشتر در میان پزشکان مسلمان دنیا.

– محورهای اصلی همایش :‌

۱- اخلاق پزشکی ( شامل : بررسی ارزشهای مادی و معنوی ، جایگاه اخلاق اسلامی در پزشکی ،چگونگی روابط اخلاقی پزشک و بیمار و روش طبابت اطبای اسلامی در گذشته و حال ….)‌
۲- منابع و مشاهیر پزشکی در تمدن اسلامی (شامل : تاریخ پزشکی ، عوامل پیشرفت و انحطاط علوم پزشکی در جوامع اسلامی ، بررسی طرق و شیوه های پاکسازی پزشکی از پیرایه های فرهنگ غربی )‌
۳- بررسی احکام فقهی در پزشکی شامل :
‌ احکام تشریح جسد ، پیوند اعضاء، دیات ، قصاص و حدود در پزشکی
– احکام مربوط به ازدواج در بیماریهای مختلف ، تحدید نسل (کنترل جمعیت )‌. سقط جنین
– احکام مربوط به معاینات پزشکی ، آزمایشگاهها، دارو و تجویز دارو ، امور دندانپزشکی
این همایش در طی چهار روز پیرامون اهداف و محورهای بیان شده به ارائه مقالات و مباحث فقهی پرداخت در مراسم افتتاحیه که با سخنان و خیرمقدم ریاست دانشگاه علوم پزشکی شروع شده دکتر بهرامی در بخشی از سخنان خود چنین گفت :
« شاید این سمینار (همایش ) نخستین گام درجهت ایجاد انگیزه در علاقمندان – بویژه علما و فضلای گرانقدر حوزه ها و پزشکان و دانشمندان اسلام شناس – باشد ، تا به مدد واندیشه های والای اسلامی ، با اشتراک مساعی در همه زمینه های مربوط ، بتوانند برای بسیاری از سؤالهای مطرح شده ، پاسخهای لازم را عرضه نمایند »

دکتر سیدحسین فتاحی دبیر اولین سمینار نیز طی سخنانی نحوه شکل گیری و برپائی اولین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی را بیان نموده و گزارشی از فعالیتهای کمیسیونها متشکل از اساتید حوزه و دانشگاه را ارائه نمود .
وی گفت : یازده کمیسیون برای بررسی مسائل و ا حکام در امور پزشکی تشکیل شده و طی ان سؤالات واصله به سمینار مورد بررسی قرار گرفته و طبقه بندی گردیده است ، که ۷۲ سؤال برای کارشناسی در همایش مورد تصویب قرارگرفته و در کتابچه سؤالات درج و برای علما و مراجع و صاحب نظران ارسال شده است تا در جلسات همایش مورد ارزیابی و پاسخگوئی قرار گیرد .

در زمینه اخلاق پزشکی ، ۴۶ مقاله و عنوان سخنرانی (خلاصه مقاله ) و در زمینه منابع و مشاهیر پزشکی در اسلام و ایران ، ۴۳ مقاله و خلاصه مقاله و عنوان سخنرانی به دبیرخانه سمینار واصل شده است که از مجموع ۸۹ مقاله ، ۳۲ مقاله در جلسات همایش ارائه گردید.
در زمینه احکام فقهی در پزشکی ، ۵۹ مقاله و موضوع سخنرانی انتخاب شده در دبیرخانه ثبت گردید .
پس از گزارش دبیر همایش ، پیام ریاست محترم جمهوری حجه الاسلام و المسلمین جناب آقای هاشمی رفسنجانی که ریاست عالی همایش را نیز عهده دار بودند توسط نماینده ایشان حجه الاسلام مهاجری مشاور اجتماعی رئیس جمهور ،قرائت شد.

در قسمتی از این پیام آمده است :
«بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و درجامعه ای که با معارف و مقررات اسلامی اداره می شود ، با درک عمیق از مسائل و مشکلات پزشکی و از آنجا که اسلام ، شریفترین دانش ها را علم الادیان وعلم الابدان معرفی کرده است ، از جامعه پزشکی کشور و دانشمندان علوم اسلامی این انتظار بجاست که زمینه های تحقق احکام شرع انور و دیدگاههای متعالی اسلام در امور پزشکی را فراهم کنند .

موضوع مهم و بحث انگیز« دیدگاههای اسلام در علوم پزشکی » می تواند اهداف گرانقدر و والایی را مورد امعان نظر قرار دهد و با تبیین و تطبیق مسائل پزشکی با شرع مقدس ، مشکلات موجود را بررسی و مرتفع سازد و علاوه بر آن بررسی تحلیلی در زمینه مسائل مستحدثه در پزشکی در مقایسه با فقه اسلامی داشته باشد . »
در فراز دیگری از این پیام چنین آمده است :
« توجه به مبانی اخلاقی اسلام در کار برد دستاوردهای علوم پزشکی می تواند منشاء اجرای عدالت اجتماعی در برخورداری جوامع و انسانهای محروم و تهی دست از ثمرات کاردانشمندان علوم و فنون مربوط باشد و به آن وضع اسف انگیزکه اقلیتی از مرفهان از همه امکانات بهداشت و درمان بهره بگیرند و اکثریتی وسیع ، گرفتار رنجهای جانکاه امراض گوناگونند، خاتمه بدهد.»

ودر پایان پیام چنین بیان شده است :
«هدایت علم پزشکی به جانب ارزشهای متعالی اسلام ، حرکت به سوی خودکفایی و پیوند حوزه ودانشگاه نیز می تواند در قالب اهداف سمینار شما مطرح باشد و من امیدوارم در مجموع بتوانید به وحدت رویه و انتخاب اصلی در روش کار ومنطبق با مصالح نظام جمهوری اسلامی دست یابید،»
پس از قرائت پیام ریاست محترم جمهور ، آیت ا. جنتی ، نماینده ولی فقیه و رئیس سازمان تبلیغات اسلامی ، طی بیانات مبسوطی پیرامون اهداف وموضوعات سمینار ، بیان کردند :
« شناخت دیدگاههای اسلام در پزشکی ، مسئله مهمی است . هدف این سمنیار و سمینارهای مشابهی که در آینده برگزار خواهد شد دوچیز خواهد بود . اول نفوذدادن و وارد کردن اسلام در سیستم پزشکی کشور و دوم فتح عالم پزشکی بوسیله اسلام .
…..بنابراین از جاهایی که حتما باید سرمایه گذاریهای زیادی بشود ، برای اینکه اسلام درست نفود کند نه تنها بصورت ظاهر ، بلکه بصورت واقعی درقلوب و بتواند قلوب را تسخیر کند ، دانشگاهها بصورت مطلق و جهان پزشکی و دانشکده های پزشکی بصورت ویژه است .

….انقلاب اسلامی ،یکی از خاصیتهایش همین بود که اسلام را در همه محیطها ، از جمله در محیط پزشکی وارد کرد، خوب ، سؤالات شروع میشود ، تاحالا، مانمی پرسیدیم؛ کنترل نسل چه حالتی دارد ؟ یا چنانچه پزشکی در اثر اشتباه و مسامحه و سهل انگاری ، نقص عضو ایجاد کرد ، چه حکمی دارد ؟ باید حوزه های علمیه و محافل علمی و محققین ، علما و دانشمندان کمر ببندند برای پاسخ دادن به این سوالات ، باید پیرامون سوالات کار شود راه شسته ای ندارد ، در مسائل عبادی ، هر فقیهی با یک مراجعه کوتاه جواب سوالات را در می آورد و پاسخ میدهد ولی در مسائل جدید و مستحدثه مثل یک بیماری جدید و ناشناخته که پزشکان بسادگی نمی توانند آن را درمان کنند، مسائل فقهی هم نیاز دارد تا متخصصان فن وقت زیادی را صرف کنند تا به پاسخ برسند .

ایشان در خاتمه چنین گفتند: تأکید می کنم و امیدوارم انشاءا.. در آینده روزی بیاید که همه مسائلی که مطرح شده و انصافا مسائل پیچیده ای است برایش پاسخ مناسب تهیه کنیم و یک روزی بیاید که عالم پزشکی ، بهترین متخصصین و متعهدین را در خود داشته و بتواند نمونه یک جهان پزشکی در عالم شود .››
قبل از برگزاری همایش اعضاء هیئت علمی – اجرایی همایش در دیداری که با حضرت آیت ا.. جوادی آملی داشتند و گزارش اهداف و برنامه ها را برای ایشان مطرح کردند ، استاد بیاناتی فرمودند که در بخشی از آن آمده است :
«حدیثی روایت شده از امام صادق (ع) که فرمودند : تنظیم امور دنیا و آخرت و حیات جامعه ی اسلامی هیچگاه بی نیاز از سه طبقه نیست و اگر جامعه ای اینها را نداشته باشد فقیر است .
۱- فقیه العالم الورع (فقیهی که دانشمند و پرهیزگار باشد )
۲- طببیب الحاذق الثقه (طبیبی که در کار خود آگاه و مجرب و مورد اعتماد باشد ).
۳- امیر عادل (حاکمی که نیکوکار و عادل باشد ) .

اگر جامعه ای این اصول سه گانه را از دست داد ، حیات انسانی ندارد و حیات آن مثل همج (پشه ) است … یک اصل مشترک است وآن اصل وارستگی و تقوا و اخلاق صحیح است و در هر سه رشته باید حاذق بود ، اگر طبیب حاذق است باید مورد اعتماد باشد. اخلاق و فضیلت را نمیشود تخصصی کرد و رشته تخصصی همه است که هر سه گروه باید آن را داشته باشند و پارسا باشند .
….در زمان رژیم شاهنشاهی هم استعدادها وهم مواد خام وجود داشته اند ولی پرورش استعدادها در ایران قدغن بود. الان مهمترین حرف انقلاب اسلامی این است که به علوم تجربی و طب باید آن دوبالی که از آن کنده شده است بازپس داد . این دوبال ازعلوم تجربی گرفته شده است و باید آنها را به علوم برگرداند تا اسلامی شوند. یعنی بایدمبداء و معاد را، مبداء فاعلی و غایی را در علوم تجربی مطرح کرد تا کامل شود. هم قرآن و هم طب مسئله ی نطفه و چگونگی تکامل آن را مطرح می کنند اما قرآن با ذکر مبداء فاعلی وغایی آن را مطرح می کند . (ءانتم تخلقونه ام نحن الخالقون ) و برای همین است که مفاهیم (که کرد؟ ) و (برای چه کرد؟ ) باید مستمرا در تدریس علوم و تعلیم و تعلم تذکر داده شود تا غفلت از مبداء و معاد پیش نیاید و علم حجاب نشود . »
پس از اتمام مراسم افتتاحیه ، سخنرانان در دو بخش ‹‹ اخلاق پزشکی ›› و‹‹ تاریخ و مشاهیر ایران و اسلام ››در طی دو روز مقالات خود را ارائه نمودند، محتوای مقالات که تقریبا اولین بار در کشور در قالب یک همایش مشترک بین حوزه و دانشگاه پیرامون اخلاق پزشکی مطرح شده بود از نوآوری برخوردار بود و بر ضرورت و اهمیت این موضوع مهم (اخلاق پزشکی متبنی بر مفاهیم و پایه های اسلامی ) تاکید داشتند : تعدادی از عناوین مقالات ارائه شده چنین بود:
«اخلاق پزشکی و ویژگیهای آن »، «نقش ایمان در پزشکی و درمان » «طب و طبابت از نظر شرع و اسلام » ، «اخلاق و وظائف پزشک » ،«بررسی روابط اخلاق پزشک و بیمار(رازداری و حقیقت گویی) »، «اهمیت بهداشت دهان و دندان از دیدگاه اسلام » ،«بررسی تغییر الگوها در زمینه اسلامی کردن دانشگاهها»و… در زمینه منابع و مشاهیر پزشکی در تمدن اسلامی مقالاتی تحت عنوان : «چند کتاب معتبر طبی در تمدن اسلامی »، «بررسی نظرات تحقیقی ابن هندو درباره برنامه آموزش پزشکی » ، عوامل پیشرفت و انحطاط علوم پزشکی در جوامع اسلامی »ضرورت ایجاد و تشکل و اخوت در میان دانشمندان مسلمان جهان » و …. در این مقالات افق درخشان گذشته پزشکی و نگرشی جدید به آینده را تصویر می کردند .
حضور دانشمندان سرشناس از حوزه ها و دانشگاهها و تبادل نظر و سخنرانی پیرامون مباحث فوق از ویژگیهای این همایش بود که برای اولین بار با این برنامه ها و محتوای علمی –اسلامی مطرح می گردید . در جنب همایش نمایشگاهی از کتب خطی پزشکی که با همکاری کتابخانه آستانقدس رضوی بر پا شده بود تمدن اسلامی و پزشکی را به نمایش گذاشته بود.

در روزهای سوم و چهارم ، مباحث مستحدثه در دو تالار و با حضور اساتید و علمای حوزه های علمیه قم و مشهد و اساتید دانشگاهها با شیوه ای تازه و جدید مطرح گردید . ابتدا پیرامون سؤالات مطرح شده از طرف کمیسیونهای تخصصی موضوعات با ارائه فیلم و اسلاید و تشریح موضوعات پزشکی بیان می شد و سپس مورد به مورد بحثهای فقهی آن طرح می گردید .
مباحثی چون تشریح جسد مسلمان برای آموزش پزشکی ، تعیین جرم ، کشف بیماریهای ناشناخته ، موضوع پیوند اعضاء ، تهیه عضو از جسد ، تهیه عضو از فردی که دچار مرگ مغزی شده است .
طرح موضوعی مهم که آیا مرگ مغزی است ؟یا مرگ قلبی ؟ یعنی اگر مغز از کار افتاد فرد مرده است ؟ و یا قلب از کار بیفتد فرد مرده است ؟ و ارائه مستندات پزشکی و بحثهای فقهی ، و مباحث دیگری همچون « تحدید نسل » و« کنترل جمعیت » .«موضوع سقط جنین در موقعی که ادامه حاملگی برای مادر خطر جانی دارد » ، احکام مربوط به ازدواج در اسلام از لحاظ بیماریهای روانی وارثی » ،«حکم اسلام درباره همجنس گرایی و رابطه آن با ایدز»، موضوع « دوجنسی ها» ،« تلقیح صناعی و احکام و آثار شرعی آن» ، و موضوعات متنوع و مهم دیگر. بقدری پرجاذبه و جالب بود که اکثر شرکت کنندگان اظهار میداشتند که زمان این مباحث بایستی بیشتر باشد و بهتر بود از بحثهای اخلاقی و تئوری کاسته می شد و این بحثهای مهم بیشتر مطرح میگردید .بهرحال ، بر پائی اولین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی که تجلی عینی وحدت حوزه و دانشگاه که از آرزوهای قلبی امام خمینی رحمه ا.. علیه بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی بود تا حد زیادی جامه عمل پوشیده بود .

در قطعنامه پایانی همایش که قرائت شد، آمده است :
“باعنایت به نظر خواهی انجام شده از حضار محترم و تأکیدات مکرر اکثریت قریب به اتفاق آنها در تداوم کار سمینار در مشهد مقدس ، دانشگاه علوم پزشکی مشهد ، اعلام میدارد که : بار سنگین این مسئولیت را صمیمانه پذیرفته و گشایش دبیرخانه ی دائمی با استفاده و جمع آوری نظرات ، اطلاعات و پیشنهادات ، مشکلات و مسائل موضوعه ی اسلامی د رامور پزشکی در سراسر کشور ، بویژه در دانشگاههای علوم پزشکی ، ایفای نقش نموده و ضمن طبقه بندی و تدوین این قبیل نظرات و پیشنهادات ، آنها را به دفتری که انشاءا.. با کمک علمای اعلام و فضلای گرامی حوزه ها در قم و مشهد به همین منظور تشکیل خواهد شد . برساند ”
در بند یک قطعنامه چنین آمده است :“ اختصاص بخشی از فعالیتهای درسی حوزه ها به مطالب مطروحه در سمینار بویژه در مسائل مستحدثه ی پزشکی را خواهانیم ”
ودر بند دو این قطعنامه آمده است :“ ایجاد مرکز مطالعات اسلامی در امور پزشکی با همکاری حوزه ها و دانشگاهها ،‌جهت مطالعه و بررسی تاریخ طب در اسلام و زندگینامه مشاهیر پزشکی ، کتب و مقالات و نظریات پزشکان مسلمان و تدوین آنها در قالب واحدهای درسی جهت آموزش در دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور”.

در بند دیگری از قطعنامه بر رعایت قداست حرفه پزشکی و حفظ حدود الهی در جامعه ی اسلامی و نیز زدودن پیرایه های فرهنگ غربی در اشکال مختلف از ساحت مقدس علوم پزشکی در میهن اسلامی ، تأکید شده است :
بلطف و توفیق الهی ، دبیرخانه دائمی همایش با جمع آوری مقالات و سخنرانیها و جمع آوری نظرات فقها و علمای بزرگوار حوزه ها و اساتید دانشگاهها موفق گردید در سال ۱۳۷۱ کتاب “مجموعه مقالات اولین سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی را” چاپ و منتشر نماید .
تأثیر بسیار مثبتی که برپایی اولین همایش با شیوه و روش جدید بحث و گفتگوی حضوری حوزه ودانشگاه و انتشار مجموعه مقالات بر دانشگاهها و دستگاههای اجرایی بویژه وزارت بهداشت ، درمان وآموزش پزشکی داشت در سال ۱۳۷۱ ، کنگره بین المللی تاریخ پزشکی در اسلام و ایران ” توسط دانشگاهها تهران و وزارت فرهنگ و آموزش عالی برگزار گردید و در طی ۶ روز تاریخ گذشته و تمدن اسلامی با حضور اساتید داخلی و خارجی و با ارائه مقالات و سخنرانیها به نمایش گذاشته شد که خود گامی دیگر در راستای اهداف همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی بود و حاصل آن در دو جلد کتاب مجموعه مقالات چاپ و منتشر شد .

در سال ۱۳۷۲ “کنگره بین المللی اخلاق پزشکی ” توسط وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی و با حضور جمع کثیری از اساتید و دانشمندان ایرانی و اسلامی از سایر کشورها و با شرکت علما و فضلای حوزه ها در تهران برگزار شد و در طی چند روز مقالات و سخنرانیهای متنوع و گوناگون درباره اهمیت و جایگاه اخلاق پزشکی مبتنی بر نظرات ودیدگاههای اسلام در امور پزشکی به بحث و تبادل نظر گذاشته شد حضور چشمگیر اساتید دانشگاهها از ایران و سایر کشورها وتأکید بر اهمیت اخلاق پزشکی اسلامی و دایر شدن “ مرکز مطالعات و تحقیقات اخلاق پزشکی ” از طرف وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی ، و چاپ چندین مجموعه مقالات و سخنرانیها ی کنگره اخلاق پزشکی و گنجاندن دو واحد درس اخلاق پزشکی برای دانشجویان گروه پزشکی ، همه و همه بیانگر آثار مفیدی بود که در اهداف و محورها و پیامها و تاکیدات بزرگان در اولین همایش دیدگاههای اسلامی در پزشکی آمده بود و همه اینها به برکت خون پاک شهدای والا مقام ، مجاهدتهای امام بزرگوار در طول سالیان متمادی برای تحقق اسلام ناب محمدی (ص) در تمامی ارکان جامعه و همت و تلاش دلسوزان و علاقمندان به اسلام و انقلاب بویژه تاییدات و رهنمودهای مقام معظم رهبری که از مشوقین دیرینه نیروهای مومن و متعهد دانشگاهی بویژه دانشگاه علوم پزشکی مشهد بوده و می باشد .

همایش های متعدد اخلاق پزشکی در دانشگاهها ، ترجمه کتب اخلاق پزشکی از دانشمندان سایر کشورها ،‌تدوین و تألیف کتاب های متعدد ، پایان نامه ها و مقالات مختلف در زمینه های مطرح شده در همایش ها نشانه موفقیت خوبی در این موارد بوده است
برپائی کنگره انطباق موضوعات پزشکی با شرع مقدس و انتشار کتاب های مجموعه مقالات نشانه پای بندی دانشگاهیان و مسئولین مربوط به مبانی اعتقادی اسلام می باشد .
دبیرخانه دائمی همایش با توجه به موفقیتهای بدست آمده و تلاشهای نیروهای دانشگاهی و عنایت و توجهات خاص حوزه های علمیه ، مراجع عظام و فضلای گرامی مقدمات برپائی “ دومین همایش (سمینار) دیدگاههای اسلام در پزشکی ” را فراهم نمود و پس از طی مراحل اجرائی و تصویب دانشگاه علوم پزشکی مشهد و موافقت وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی و این همایش در اسفندماه سال ۱۳۷۵ در دانشگاه علوم پزشکی مشهد برگزار شد.

با توجه به مباحث جدید در پزشکی و با الهام از تجربیات بدست آمده از همایش اول و همایش های گوناگون برقرار شده در طی این هفت سال (۶۸ تا ۷۵) ، شیوه اجرایی و کمیسیونهای مختلف تمامی اجلاس های همایش به مباحث مستحدثه و فقهی پرداخت و مسائل اخلاق پزشکی و تاریخ و مشاهیر پزشکی را در مباحث جنبی همایش مطرح کرد . استقبال علما و مراجع گرانقدر تقلید و تشویق و تایید مقام معظم رهبری در دیدار اعضاء هیئت علمی و اجرایی همایش با معظم له ، و حضور بزرگان حوزه و اساتید دانشگاهها و اجرای موفق اجلاسها با شرکت بیش از هزاروپانصد نفر از پزشکان و اساتید دانشگاهی ، بیان کننده ضرورت ، نیاز و علاقمندی به تحقق فقه پویای شیعی در موضوعات جدید پزشکی است . اهداف و محورهای دومین همایش چنین است :
“اهداف و محورهای دومین همایش (سمینار ) دیدگاههای اسلام در پزشکی ” – اسفندماه ۱۳۷۵ –
اهداف :
پیگیری مباحث اولین همایش و طرح مباحث جدید پزشکی و دستیابی به جواب فقهی سئوالات مطرح شده و ارائه را هکارهای لازم برای موانع موجود در امور پزشکی و معرفی فرهنگ غنی و فقه پویای شیعی به کلیه آحاد جامعه و نیروهای سراسر جهان

محورها :

محور ۱- بررسی احکام شرعی مورد نیاز در پزشکی
۱- احکام مربوط به پیوند اعضا ء
۱-۱- بررسی چگونگی تهیه عضو برای پیوند
۱-۲- طرح مساله وصیت برای اهداء عضو
۱-۳- مشکلات موجود در رابطه با پیوند اعضاء مختلف
۲-۱ – احکام مربوط به دیات ، حدود و قصاص در حرفه ی پزشکی .
۲-۲- مشکلات مراکز آموزشی در زمینه مذکور (دیات)
۲-۳- رابطه ضایعات و اختلالات درمانی با حدود و دیات
۳ – احکام مربوط به سقط جنین
۴- احکام مربوط به تنظیم خانواده و تحدید نسل
۵- احکام مربوط به ازدواج در بیماریهای مختلف
۶- احکام مربوط به تجویز نسخ و داروها
۷- احکام تشریح جسد
۷-۱- تشریح جسد برای امور آموزش
۷-۲- تشریح جسد برای تشخیص بیماریها
۷-۳- تشریح جسد برای پیگیری جرم
محور ۲- بررسی و ارائه طریق در مورد اسلامی نمودن دانشگاههای علوم پزشکی
محور ۳- بحث و بررسی مسائل شرعی که نیاز به کارشناسی پزشکی دارد :‌
۳-۱- مسائل شرعی و اختصاصی بانوان
۳-۲- مسائل شرعی پیرامون ازدواج ، طلاق و فسخ عقد
۳-۳- مسائل شرعی در مورد بیماریهای ارثی و دوجنسی ها
۳-۴- مسائل شرعی در مورد بیماریهای روانی
محور ۴- اخلاق پزشکی و تاریخ پزشکی در اسلام و ایران

در مراسم افتتاحیه همایش دوم ( دومین سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی )
ریاست دانشگاه علوم پزشکی مشهد در سخنان خود ضمن خیرمقدم به حضار (علما گرانقدرحوزه ها فضلای گرامی و اساتید دانشگاهها و پزشکان )‌گفت :
“ در کشور اسلامی ایران حرفه پزشکی در میان سایر حرف بیش از همه بافقه و فتاوای فقهای ارزشمند اسلام در ارتباط بوده و همه روزه باآن سروکار داشته و به آن نیازمند است . این گردهمایی که دومین سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی هفت سال بعد از اولین آن در کشور است ، خود نشانه ای از عطش زایدالوصف پزشکان مسلمان و اسلام خواهی است که می خواهند وظیفه ی الهی و حدود شرعی و خدایی خود را با کمک علم الادیان در علم الابدان بیشتر و بهتر بیاموزند و آموزش دهند و عمل کنند . این وظیفه خطیر در واقع به عهده شما ارباب علم و دین گذاشته شده که استمداد طبی ما را با استنباط فقهی خود پاسخ گفته و راهنمایی فرمایید .
اسلام خواهی دانشمندان و پزشکان مسلمان ما در گردهمایی قبلی ، عامل بسیاری از حرکتهای نوین در زمینه ی اخلاق پزشکی ، انطباق امور پزشکی با موازین شرع مقدس ، حدود و دیات در امور پزشکی گردیده است . ”‌
“ وظیفه ما مساعدت و تعیین موضوع و تهیه انبوه سوالات و خواسته هایی است که همه روزه در بخشهای مختلف پزشکی مطرح میگردد و ارائه آنها به شما بزرگواران (حوزه ها ) برای بحث و تبادل نظر و در نهایت ارائه فتوی و رهنمود از جانب مراجع عظام است که ان شاءا.. حاصل خوبی برای جامعه پزشکی ،‌خواهد داشت .”

– دبیر دومین همایش (دکتر فتاحی ) ضمن ارائه گزارش مبسوطی از نحوه شکل گیری دومین همایش ، تشکیل کمیسیونهای تخصصی در مشهد و تهران ، تهیه سؤالات و تدوین آن د رمجموعه سؤالات و ارسال آن برای دانشگاهها ، و حوزه های علمیه و مراجع عظام تقلید ، وصول مقالات و نظرات فقهی و اعلام آمادگی برای شرکت در همایش را ارائه نموده و نیز بیان کرد که در دیداری که عده ای از اعضاء هیئت علمی – اجرایی همایش با مقام معظم رهبری داشته و دریافت رهنمودهای معظم له ( که قرائت خواهد شد ) را برای حضار تشریح نمود . شیوه اجرایی این همایش با اولین همایش نیز متفاوت بوده و آن پخش مباحثات بین اساتید پزشکی و علمای حاضر در اجلاس ها بطور همزمان در سه سالن (بدلیل کثرت شرکت کنندگان ) بطور زنده صوتی – تصویری بر جاذبیت بحثها افزوده خواهد کرد و در طی سه روز و برگزاری شش اجلاس مشترک بین حوزه و دانشگاه ، تجلی بسیار مبارک و حدت را باردیگر به نمایش می گذارد .
ضمناً شرکت کنندگان صرفا مستمع نخواهند بود و میتوانند در مباحث با ارائه دیدگاهها و نظرات خود مشارکت فعال داشته باشند.
– مسئول نهاد هماهنگی مقام معظم رهبری در دانشگاه حجه الاسلام ترابی ، رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیت ا.. خامنه ای را برای حاضرین قرائت نمود. در این رهنمودهای چنین فرموده اند :‌
“ کاری که شما شروع کرده اید ، بسیار کار ارزنده ای است . از کسانی چون شما پزشکان مسلمان و متعهد همین توقع می رود . شما ها جوانان انقلاب و اسلام هستید، و این شوق را من از ۲۵-۳۰ سال قبل در شما شاهد بوده ام : از همان وقت شما اظهار می داشتید و معتقد بودید که پیشرفتهای پزشکی مؤید نظرات اسلام است . و این مراتب شوق و عشق شما ر ا می رساند . خداوند در پیگیری این راه توفیقتان دهد .
ایشان درفرازی دیگر فرمودند :‌
یک نکته اساسی وجود دارد و آن این که در بعضی موارد انسان مشاهده می کند حکم شرعی با آن چیزی که امروزه به نظر یک متخصص می آید متفاوت و معارض است . گاهی ممکن است که یک فقیه وارد و مطلع با مراجعه مجدد به مدارک یا با تعریف دقیق یک موضوع از طرف متخصص فتوایش عوض شود وبنا به فرموده حضرت امام (ره ) اوضاع و احوال با گذشت زمان در فتوای فقیه و حکم ظاهری فقهی اثر گذارد ، این اشکالی ندارد . ولی چنانچه حکم فقهی پس از مراجعه مجدد به مبانی و مدارک شرعی و نیز بررسی دقیق موضوع به وسیله فقیه صحیح الفکر باز هم مطابق با نظر و پیشنهاد اهل تخصص نبود و آن چه شما می خواهید به دست نیامد، از آن منفعت ظاهری بگذرید و بدانید سود در رعایت حکم شرعی است .

بهرحال ، آنجا که موضوع شرعی برای ما مشخص است و حکم آن نیز بیان شده است ، عمل کنید ، اما اگر دیدید که جای تردید و تامل است ، احتیاط کنید ، هرجا دیدید در فتوای فقیه نکته فهم که فقه را می داند ، یعنی با فقه آشناست حکمی مورد احتیاط و تأمل قرار گرفته است ، شما هم تأمل کنید و اعتراض نکنید ، اگرچه بپندارید که سود نقد و خوبی را از دست خواهید داد . در فراز پایانی رهنمودها فرمودند :
“ موضوع دیگر، موضوع دماء ثلاثه که جزء مشکلترین موضوعات فقهی درباب طهارت است باید پزشکان متخصص زن موضوع را برای فقهای زن تشریح نمایند و اینطور بنظر می رسد که فتوای زن حداقل در این مورد برای زنان حجت باشد ، زیرا آن مشکلی که در مساله قضاوت مطرح شده ،‌ظاهرا در زمینه فتوا مطرح نباشد ،‌خشنودم که شما را در این راه ارزشمند که راه خدا و راه دین است ،‌می بینیم از شما تشکر می کنم ، سلام مرا به دوستان ابلاغ نمائید.”

پس از قرائت رهنمودهای مقام معظم رهبری ، حضرت آیت ا.. خرازی از علمای بزرگوار حوزه علمیه قم که در همایش اول نیز حضوری چشمگیر و فعال داشتند در سخنرانی افتتاحیه دومین همایش بطور مبسوط نکاتی را بیان نمودند که به اجمال اشاره می شود :
“ بسیار خرسندم از تشکیل دومین سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی ،‌خدمتی که جامعه اسلامی پزشکان در زمینه حاکمیت احکام اسلامی کردند ،‌یک امتیاز بزرگی است . این عزیزان بودند که سمینار اول را تشکیل دادند ، آن هم با سوز اسلام خواهی که برای همه مشهود است ، به خصوص که مقام معظم رهبری در رهنمودهای خود شهادت دادند بر اسلام خواهی این عزیزان و این یک افتخاری است برای جامعه اسلامی پزشکان ،‌که بتوانند احکام اسلامی را در امور پزشکی به دست بیاورند و به مرحله اجرا بگذارند.
“‌بنده به شما بشارت بدهم که سمینار اول باعث شده در حوزه علمیه قم و شاید بعضی از حوزه های دیگر،‌جمعی از اساتید بزرگ مسائل پزشکی را دنبال کنند و رساله های مختلفی بنویسند .

…. این گونه سمینارها فواید زیادی دارد و می تواند زمینه ساز اجرای احکام اسلامی باشد . تجمع شما عزیزان موجب تشویق سایر دانشمندان در بخشهای مختلف دانشگاهی است که آنان هم در ارتباط با احکام و مبانی اسلامی ،‌چنین سمینارهائی را تشکیل بدهند و با همکاری حوزه های علمیه در زمینه های اقتصاد و علوم انسانی ، به پیشرفتهای لازم برسند ، البته باید گفت این سمینارها تنها یک آشنایی لازم برای طرفین است ،یعنی هم دانشگاهیان آشنایی لازم را با مسائل فقهی پیدا کنند و هم برادران حوزه نسبت به موضوع شناسی و کارشناسی آن واقف گردند این نوع سمینارها تنها زمینه ای است از برای فتواهای بعدی که از مراجع بزرگوار صادر می شود .”
در همایش دوم شش اجلاس مشترک از فقها و اساتیددانشگاهها در طی سه روز صبح و عصر برگزار شدو مسائل مطرح شده در کتابچه سؤالات بطور مفصل به بحث و تبادل نظر گذاشته شد . مباحثی که برای اولین بار مطرح میگردید که بحث ها را جاذب و جالب نموده بود؛ موضوع مالکیت انسان بر بدن خود و‌“ وصیت برا ی اهداء عضو برای تشریح و پیوند اعضاء” ، “ مرگ مغزی و پیوند اعضاء” ، “ و لوج روح و سقط جنین در بیماریها و جنین ناقص الخلقه ” ،‌“ موضوع برص و سایر عیوبی که موجب فسخ عقد می شود ” ،‌“ دوجنسی ها و مسائل مربوط به آنها ”‌ ، “ موضوع دیات ، تهیه عضو از محکومین دادگاهها برای پیوند اعضاء” ، “موضوع بلوغ و مسائل پیرامون آن ”‌ و مسائل متنوع دیگر به بحث گذاشته شد .

آیت ا.. سید محمود هاشمی شاهرودی (ریاست محترم فعلی قوه قضائیه ) در روز دوم همایش طی سخنانی مفصل پیرامون اهداف و انگیزه های همایش و مباحث فقهی و نحوه استنباط از موضوعات و صدور فتوا از طرف مراجع پرداختند . در فرازی از بیانات خود چنین گفتند :
“ پیشرفتهای علمی درعلوم تجربی و مخصوصا در علوم پزشکی ابعاد تازه ای را در رابطه با موضوع این علم یعنی بدن انسان و روان انسان وجسد انسان و مسائل دیگری که در حقیقت موضوع این علم است ایجاد کرده است ، و شاید به کلی آن شالوده و طرز بحثهای «علم الابدان » و علوم پزشکی قدیم را دگرگون کرده است .
…. یکی از مهمترین اثرات ،‌مسئله احکام و مسائل فقهی جدیدی است که در رابطه با پیشرفتهای مورد نظر و نیاز جامعه ، حوزه ها و هم دانشگاهها و هم نظام اسلامی قرار میگیرد . با پیدایش این مسائل بعضا مسائل مستحدثه ای شکل میگیرد . به طوری که یک موضوعی قبلا ضمن مسائل و فروع مباحث علم فقه نبوده ،‌قدرت و امکان تکنیکی آن زمان از نظر پزشکی این اجازه را نمی داده که کسی بتواند مثلا کلیه ای را از شخص سالم به شخص مریض منتقل کند . این یک مسئله ای است که امروزه شکل گرفته است که قهرا مسائل حقوقی و فقهی زیادی را به دنبال خود خواهد کشید که نیاز دارد مورد بررسی قرار گیرد ،‌هم از نظر حقوقی و قانونی و هم از نظر فقهی ،‌اصل تجویز این پیوند جایز است ؟‌آیا شارع مقدس و فقه اسلام اجازه می دهد انسانی در بدن خودش این چنین تصرفی را بکند و عضوی را ناقص کند و یا عضوی را کم کند ؟ اینکار جایز است ؟ آیا عضو برداشته شده طاهراست ؟ … کسی که این پیوند را انجام می دهد دیه ای بر او متعلق می شود ؟ نمی شود ؟ اینها بحث های فراوانی است که در این موضوع از نظر فقهی و حقوقی شکل گرفته و پیدا شده است .

آیا گرفتن مال و وجهی در مقابل واگذاری یک عضو چه حکمی دارد ؟ می شود خرید و فروش کرد ؟ یا نمی شود خرید و فروش کرد ؟ اینها از اثراتی است که پیشر فتهای علمی در این رشته مهم علوم تجربی یعنی علوم پزشکی ایجاد می شود که از نظر فقهی و همچنین قانونی و حقوقی می بایستی مورد بررسی قرار گیرد .
نوع دیگر تأثیر پذیری و تأثر علوم فقهی و حقوقی از پیشرفتهای علوم پزشکی ،‌تغییر فتوا است …. و سبب می شود که یک موضوع یک حکمی داشته در سابق و خیلی روشن فتوا داده می شده ، امروز دیگر فتوا در آن موضوع عوض بشود .
در همه علومی که اثرات متقابل دارد با علم فقه ، این مهمترین و اساسی ترین و بنیادی ترین کار این قبیل گردهمایی ها و سمینارها می باشد . بنظر من شکل عمومی و کلی این سمینارها کافی نیست بلکه نیاز به تشکیل کمیته های تخصصی تری دارد که به شکل مشترک و متنوع از نظر نوع کارشناسی و با وجود فضلای حوزه ، کسانی که آن دیدگاههای فقهی را می توانند تبیین کنند دور هم جمع شوند و به کارهای تخصصی شان و کارشناسی های لازم ادامه بدهند بطور مستمر و تنها یک سمینار عمومی کافی نیست ، این کار برای اعلان بعضی از نتایج و بعضی از مسائل عمومی شاید بسیار مفید و لازم باشد ولی اصل آن کار در آن کمیته ها بطور دقیقتر بایستی انجام پذیرد و از اساتید حوزه ها و هم از فضلا نیز استفاده کامل برده شود .
*****
همانطوری که بیان شد روند این همایش بر محورهای مورد بحث می گردید که در شش اجلاس صبح و عصر درسه روز مطرح و به بحث های کارشناسی پزشکی و فقهی پرداخته شد . از موضوعات اساسی و پایه ای که در زمینه تشریح بویژه پیوند اعضاء و اهداء عضو و از همه مهمتر در افرادی که دچار مرگ مغزی شده اند و نیاز به اذن یا وصیت فرد قبل از مرگ مغزی دارد موضوع “ مالکیت انسان بر بدن خود ”‌ و موضوع “ وصیت برای پیوند اعضاء در کسانی که دچار مرگ مغزی شده اند می باشد.
بحث مالکیت بدن انسان و وصیت بطور مفصل مطرح گردید و مشکلات و موانع بر سرراه پیوند اعضاء نیز تشریح شد که عمده سه مشکل می باشد ، یکی برداشتن عضو از فردی که دچار مرگ مغزی شده بدون وصیت و یا با وصیت چه حکمی دارد ؟ در ثانی اولیای میت (مرحوم یا مرحومه ) و وراث قانونی او میتوانند مانع کار بشوند و یا معترض پزشکان تیم پیوند گردند ؟ ثالثا از عامل یا عاملین عمل جراحی پیوند ،دیه ساقط است ؟ یا باید دیه بدهند ؟
در این موارد فقهای حاضر در همایش بحثهای بسیار خوبی را ارائه دادند و از ناحیه اساتید پزشکی نیز نقطه نظرهای کارشناسی خود ارائه گردید و مطالب تازه و نو نیز مطرح شد و افق باز اجتهاد و فقه پویایی شیی را بیان کردند که اثرات مطلوبی در میان پزشکان و شرکت کنندگان در همایش داشت که خواستها و نظرات شرکت کنندگان در قطعنامه پایانی منعکس گردیده است. دبیرخانه دائمی همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی پس از برگزاری همایش دوم ، کار جمع آوری مطالب و گفتگوهای همایش را پس از پیاده کردن از نوار سخنرانی و تصحیح و ویراستاری آنها و جمع آوری مقالات ارزشمند و مفیدی که بدبیرخانه و اصل شده بود و متناسب با موضوعات همایش بود و همچنین ارسال سؤالات مطرح شده در اولین همایش برای مراجع عظام تقلید و دریافت پاسخهای لازم و تهیه مقدمات آماده سازی و تایپ و ویراستاری برای چاپ کتاب “مجموعه مقالات و گفتارهای دومین سمینار دیدگاههای اسلام در پزشکی ” که حدود ۵ سال بطول انجامید و در سال ۱۳۸۰ کتاب به زیور طبع آراسته و از طرف دانشگاه علوم پزشکی مشهد منتشر شد.

در طی این سالها ، به برکت این مباحث در دانشگاهها و حوزه های علمیه ،مجلس شورای اسلامی با تصویب قانون “پیوند اعضاء ” و تصویب آئین نامه اجرائی آن در هیئت دولت و ابلاغ آن به وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی ، یکی از موفقیت هائی بود که برای جامعه پزشکی بدست آمد و بدین ترتیب راه نجات انسانهای دردمند بویژه در مورد پیوند کلیه و غیره با وسعت نظر فقهای بزرگوار و اسلام عزیز گشوده شد ، اگر چه هنوز ابهاماتی در قانون و آئین نامه اجرایی وجود دارد که در صورت ضرورت میتواند با اصلاحیه ها ئی ابهامات مرتفع گردد.
قانونمندشدن یک نظریه و الهام گرفتن از اسلام و شرع مقدس با درایت و روشن بینی فقها و علمای گرانقدر اسلام و اساتید و پزشکان مسلمان و متعهد کشور گامی بسیار ارزشمند در راستای هدفمند شدن پزشکی و تحقق احکام اسلامی در امور پزشکی می باشد ، چاپ تعداد متعددی کتاب و فتاوای مراجع نیز مؤید موفقیت همایش ها بوده است :‌
*- در سال ۱۳۸۱ دبیرخانه دائمی همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی با برنامه ریزیهائی که انجام داد و با همکاری نیروهای متعهد و معتقد به مبانی فقهی و اسلامی پیشنهاد برگزاری “ سومین همایش دیدگاههای اسلام درپزشکی ” را در اسفندماه سال ۱۳۸۱ بدانشگاه ارائه نمود که مورد موافقت قرار گرفت .

“ اهداف و محورهای سومین همایش (سمینار ) دیدگاههای اسلام در پزشکی – اسفندماه ۱۳۸۱ با توجه به موفقیت حاصله از برگزاری دوهمایش در سالهای ۱۳۶۸ و ۱۳۷۵ و انتشار مجموعه مقالات و گفتارهای هردو همایش در دو کتاب مجزا و تحقق اهداف اولیه همایش در جامعه و دانشگاهها و حوزه های علمیه ، با توفیقات الهی ، سومین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی با همت همه علاقمندان و ارادتمندان به دین مبین اسلام و رشد و تعالی پزشکی و با همکاری ارزشمند اساتید دانشگاه و علما، مراجع عظام و فضلای حوزه های علمیه در دانشگاه علوم پزشکی مشهد برگزار گردید .

محورهای مورد بحث :

محور اول : بررسی دیدگاههای فقهی در امور پزشکی (ادامه مباحث دو همایش قبلی )
۱-۱- پیوند اعضاء
۱-۲- سقط جنین
۱-۳- شبیه سازی یا کلونییگ Cloning ))
۱-۴- بیماریهای روانی و طیف اختلالات اجتماعی آن
۱-۵- ازدواج در بیماریهای مختلف
۱-۶- مسائل تشریح در ابعاد مختلف
۱-۷- یوتانازی (مرگ از روی ترحم )
۱-۸- مسائل آموزش و پژوهش پزشکی
۱-۹- مسائل اختصاصی بانوان (دماء ثلاثه)
۲- مباحث حقوقی در پزشکی
۲-۱- حقوق بیماران در تظام آموزش پزشکی
۲-۲- حقوق پزشکان ، دانشجویان و سایراقشار پزشکی
۲-۳- حقوق افراد در پژوهشهای پزشکی
۲-۴- حقوق جنین در مسائل مربوط به سقط جنین (حق کیفری جنین )
۲-۵- حقوق بیماران در بیماریهای صعب العلاج
۳ – موضوع دیات و مقتضیات زمان
۳-۱- نقش پزشکی در نگرش تازه به موضوع دیات (تعاریف جدید پزشکی و صدمات وارده وموضوع دیه وارش)
۳-۲- بررسی موضوعات جدید قابل طرح در دیات (تغلیظ در دیه – چهار ماه حرام – درمان پذیری آسیب های وارده – ارزش عضوی – ارزش شغلی – ارزش معنوی افراد – خسارت مازاد بردیه و بالعکس )
۳-۳- بررسی مسائل روانی در دیات
۳-۴- بررسی مسائل مرتبط با پزشکی د رحدود و قصاص
محور دوم : اقتصاد پزشکی
۲-۱- زیر بنای فقهی اقتصاد در پزشکی و موضوع حق العلاج و تعرفه های پزشکی
۲-۲- موضوع بیمه های پزشکی و نظرات اسلام
۲-۳- نقش حکومت (دولت اسلامی ) در تعرفه های پزشکی ، داروسازی و آزمایشگاهی و …
۲-۴- نقش تورم و افزایش قیمتها در اقتصاد پزشکی
محور سوم : نقش پزشکان مسلمان در گفتگوی تمدنها
۳-۱- اخلاق پزشکی و دیدگاههای اسلام و سایر تمدنها
۳-۲- تاریخ و مشاهیر پزشکی در اسلام و ایران
۳-۳- مقایسه احکام و مبانی فقهی – پزشکی با سایر نظام های حقوقی
محور چهارم :
۴-۱- بررسی طب مسلمین و تطبیق شیوه های درمانی قدیم با طب جدید
۴-۲- اخلاق پزشکی و چشم انداز آینده در کشور
سومین همایش حدود ۶ سال بعد از دومین همایش با موضوعات جدید و در سال “عزت و افتخار حسینی” با حضور مراجع و فقهای گرانقدر حوزه های علمیه و اساتید و اسلام شناسان دانشگاههای علوم پزشکی و حدود ۸۰۰ نفر از پزشکان ، دندانپزشکان و داروسازان وتعداد زیادی از سایر اقشار پزشکی در اسفند ماه سال ۱۳۸۱ در دانشگاه علوم پزشکی مشهد در طی سه روز برگزار شد . در مراسم افتتاحیه این همایش که با خیر مقدم ریاست دانشگاه علوم پزشکی شروع شد . دکتر بهرامی گفت: در حال حاضر سوالات فراوان فقهی در بین متخصصان پزشکی مطرح است و پاسخ به این سوالات جز با همت فضلا و مراجع تقلید امکان پذیر نیست . نظر فقها و مراجع دینی درباره پیشرفتهای علوم پزشکی در راه ارائه خدمات اصولی وعلمی به بیماران و نیازمندان جامعه یک نیاز ضروری و ملاک عمل است .
لذا از عموم علمای علوم دینی و متخصصان علوم پزشکی درخواست میگردد با تمایل بیشتر ، و همفکری گسترده تر ،‌راه تحقق احکام شرع مقدس اسلام در امور پزشکی را فراهم کنند .

گزارش دبیر سومین همایش (دکتر فتاحی ) پیرامون محورها ، اهداف و موضوعات قابل طرح در فقه و مقالات واصله و فعالیتهای کمیسیونهای احکام ارائه شد،وی گفت : در اولین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی در سال ۶۸ مسائل اخلاق پزشکی و تاریخ و مشاهیر پزشکی بیشتر مطرح شد و مباحث فقهی – پزشکی در فرصت کمتری ارائه گردید .
در دومین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی کلا مباحث فقهی – پزشکی محور اصلی همایش بود و سایر مباحث نظری در مجموعه مقالات درج گردید در این همایش سوم محورهای اصلی پیرامون مباحث فقهی و تداوم دو همایش قبل و مسائل جدید پزشکی درباره پیوند اعضاء، سقط جنین ، شبیه سازی (کلونینگ ) ، مباحث حقوقی در پزشکی و نظرات اسلام ، موضوع دیات و مقتضیات زمان ، اقتصاد پزشکی و مسائل اختصاصی زنان (دماء ثلاثه) مطرح خواهد شد. که در شش اجلاس در صبح و بعدازظهر موضوعات مطرح و تبادل نظر فقهی – پزشکی به انجام میرسد .
ودر اجلاس شبانه – مساله نقش پزشکان مسلمان در گفتگوی تمدنها ، اخلاق پزشکی و چشم انداز آینده آن در ایران و جهان و دیدگاه اسلام و سایر تمدنها ، مباحث حقوقی و احکام پیرامون آنها با سایر نظامهای حقوقی و همچنین ،‌بررسی و تطبیق شیوه های درمانی طب قدیم یا طب جدید بصورت سخنرانی و پوستر ارائه خواهد شد .

سپس حضرت آیت ا.. مکارم شیرازی از مراجع عظام تقلید در سخنرانی افتتاحیه چنین فرمودند :
…اسلام همه مشکلات را در گرو اندیشه می داند و با بیان اینکه ، علوم در قرن اخیر بیش از تاریخ بشری رشد داشته است ،‌دلایل آن را گسترش ارتباطات ،‌نیاز بشر و بالارفتن توقع ها بیان کردند و گفتند اگر مراجع تقلید و متخصصان پزشکی دست به دست هم ندهند نمی توان تکلیف مردم را مشخص کرد ، ایشان مرگ مغزی را به عنوان نمونه ای از مسائل مهم پزشکی و شرعی یاد کرده و گفتند : طبعا در این مورد مراجع تقلید به متخصصان پزشکی مراجعه می کنند که ماهیت مرگ مغزی جیست ؟ آیا فرد مبتلا به مرگ مغزی قابل برگشت است یا آن فرد مرده است یا زنده ؟ و آیا این موضوع تابع احکام مرده است یا زنده ؟ کدام حکم را در مورد آن باید اجراکرد ؟‌
اگر بگفته متخصصان فرد دچار مرگ مغزی فقط زندگی نباتی دارد با دقت در نظر کارشناسان می گوییم اگر جان انسانی در خطر باشد قلب و سایر اعضای فرد دچار مرگ مغزی شده را بردارید و به بیماران نیازمند پیوند بزنید تا جان آنان نجات یابد.
ایشان تصریح کردند : این موضوع بدیهی است که کار با پزشکان گره خورده و بهم پیوسته است .

حضرت آیت ا.. سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از مراجع عظام تقلید با ارسال پیامی به سومین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی توجهی ویژه به جامعه پزشکی و دانشگاهی نمودند (لازم به یادآوری است که ایشان تمامی سوالات دومین همایش را بصورت فتاوای مکتوب ومستدل پاسخ داده اند که در کتاب ‍“ مجموعه مقالات دومین همایش ” با دستخط و مهر ایشان چاپ شده است . )‌ایشان در این پیام از “اسلام ” به عنوان دین مرضی خداوند یاد کرده و گفتند : خداوند قادر است و او میتواند سعادت بشر را در کرانه و زمانه تامین کند و پاسخ هر پرسشی را که به هدایت او مربوط می شود ارائه کند . واگر اسلام دین خاتم است . که هست ، باید ظرفیت پاسخگوئی به سوالات و نیازهای نو شونده افراد جوامع را داشته باشد و به عقیده ماگشوده بودن با ب اجتهاد به معنای وجود همین ظرفیت و توانایی است . در بخش دیگری از این پیام آمده است : پیشرفتهای سریع و موضوع های متعددی همچون اهدای اعضاء و پیوند آنها “تلقیح مصنوعی ”،“مرگ از روی ترحم ” و اخیرا شبیه سازی انسان ” مطرح کرده است که ضروری است این موضوعات تبیین نموده تا فقهای عظام به استنباط احکام آن اقدام نمایند.

پس از مراسم افتتاحیه یعنی میزگردهای همایش در طی شش اجلاس صبح و بعدازظهر با حضور اساتید حوزه ودانشگاه با طرح سؤالات کمیسیونهای تخصصی مطرح و صاحب نظران پزشکی به تشریح موضوع پرداخته و اساتید حوزه نیز به پاسخگوئی فقهی و بحث و نظر پرداختند ، موضوعات جدیدی همچون“شبیه سازی ”،“ مرگ از روی ترحم ”، برجاذبه همایش افزوده بود ،‌دیدگاهها و نظرات علمی – فقهی اساتید حوزه و عدم مغایرت اصل شبیه سازی با اسلام و فقه و تاکید بر دستاوردهای مسلمانان از نظر علمی اثرات خوبی در جامعه دانشگاهی و پزشکان داشت ، آنچه که تاکید شد اثرات اجتماعی شبیه سازی است که اسلام نظر و حرف دارد و بایستی آثار اجتماعی – اخلاقی و فرهنگی آن مورد بررسی قرار گیرد ، و بیان شد که تاکنون هنوز انسانی شبیه سازی نشده است ولی بفرض اگر این اتفاق بیفتد ، ولی بچه کیست ؟، موقعیت اجتماعی-‌ حقوقی بچه چگونه است؟ و از این مباحث که مورد ارزیابی قرارگرفت . مباحث حقوقی همایش ، حقوق پزشکان و پرستاران در مورد بیماران ، حقوق بیماران ، حقوق کودکان از دیگر مباحث بود که در همایش طرح شد ،‌موضوع “اقتصاد پزشکی ” از موضوعات مورد علاقه حاضرین د رهمایش بود که همجون موضوع “شبیه سازی ”‌برای اولین بار درکشور بصورت گفتمان بین علماء حوزه و اساتید دانشگاه و مسئولین ذیربط مطرح می شد که مورد توجه قرارگرفت ،بحث “ دیات و مقتضیات زمان ” نیز از مباحث عمده همایش بود که طرح شد و حضرت آیت ا.. مرعشی معاونت محترم قوه قضائیه نیز در همایش حضور داشتند و نظرات خود واقداماتی که در قوه قضائیه درحال انجام است را بیان کردند و لی در مورد “ارش ” سؤالاتی داشتند که بایستی از طرف پزشکان آشنا به دین مباحث کارکارشناسی صورت پذیرد . ایشان در دومین همایش نیز فعالانه و با علاقمندی خاصی حضورداشتند موضوع دیگری که برای اولین بار مطرح می گردید ، موضوع دماءثلاثه و مسائل خاص بانوان بود که با حضور متخصصین زنان پزشک و خواهر مجتهده خانم صفاتی از حوزه علمیه و حضور فقها و علمای حوزوی در یک اجلاس مستقل مطرح و بحث شد،‌ مباحث بلوغ، یائسگی ، آثار مترتب بر آن ،‌زمان دقیق آن از نظر پزشکی ، تکلیف شرعی افراد و سایر مسائل پیرامون آنها بحث و تبادل نظرشد ،‌ فقهائی همچون حضرت آیت ا..معرفت ، حضرت آیت ا.. عمید زنجانی ،‌حجت الاسلام والمسلمین هادوی و سایرین در این مباحث فعالانه شرکت داشتند .
در قطعنامه پایانی سومین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی که در ۱۴ بند تنظیم شده بود توسط دکتر ثاقبی از اساتید دانشگاه علوم پزشکی مشهد و مسئول کمیسیون “ بررسی طب مسلمین و تطبیق شیوه های درمانی قدیم با طب جدید ” قرائت گردید .

در فراز اول قطعنامه چنین آمده است :
استقبال پرشور جامعه پزشکی و علاقمندی آنان به مباحث فقهی – پزشکی حاکی از عشق و علاقه ی زائدالوصف آنها به شئونات دین مبین اسلام و شرع مقدس به تبع جاذبه ی حاصل از حضور پربرکت مراجع ، علمای اندیشمند ، فضلای گرانمایه ی دانشگاه شناس حوزه ها و اساتید برجسته و اسلام شناس دانشگاههاست . باتوجه به رهنمودها ی مقام معظم رهبری در مورد ضرورت ایجاد نهضت علمی و آزاد اندیشی و تولید نرم افزارهای علمی ودینی ، دانشگاه علوم پزشکی مشهد افتخار دارد که از سال ۱۳۶۸ با برگزاری اولین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی ، جزو اولین مراکز آموزش عالی باشد که در راه ایجاد نهضت علمی و تولید نرم افزارهای علمی و دینی با همکاری مراجع عالیقدر و فضلای حوزه های علمیه و اساتید معزز دانشگاه گام برداشته و از این طریق وحدت عینی حوزه و دانشگاه را تجلی بخشیده است .
اینک با سپاس به درگاه ذات احدیت که توفیق عطا فرمود تا با تلاش و علاقمندی نیروهای مومن و متعهد حوزه و دانشگاه ، دو همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی را در سالهای ۱۳۶۸ و ۱۳۷۵ و سومین همایش را باموضوعات جدید و پیگیری مباحث گذشته که ناتمام مانده بودند در سالی که به نام سال “عزت و افتخار حسینی ” مزین شده است برگزار نماید و از این رهگذر به یکی از اساسی ترین مسائل جامعه ، یعنی تحقق احکام شرع مقدس در امور پزشکی و دستیابی به حل موضوعات جدید و مسائل مستحدثه پاسخ مناسب فقهی داده شود والحمدا.. با همراهی بسیار صمیمانه مراجع عظام واساتید حوزه های علمیه قم و مشهد و اساتید بزرگوار دانشگاه تا حد زیادی موفقیت نیز حاصل گردید .

جا دارد بیان گردد که افتخارات گذشته تمدن اسلام و ایران و مسائل اخلاق پزشکی و طب مسلمین نیز از منظر برگزارکنندگان همایش دور نبوده و در دو اجلاس شبانه مقالات ارزشمند شرکت کنندگان بصورت سخنرانی و پوستر ارائه گردید که با استقبال علاقمندان روبرو شده است .
در یکی از بندهای قطعنامه آمده است :‌
ما از مسئولین فرهنگی کشور بویژه از شورایعالی انقلاب فرهنگی خواهان تدوین راهکار عملی و تولید فکر و اندیشه فراهم نمودن بستر مناسب برای تضارب افکار و خواهان تشویق و تقدیر از پیشگامان و پویندگان امر مهم اصلاح فرهنگ تولید فکر و اندیشه هستیم.
از وزارت بهداشت ، درمان وآموزش پزشکی می خواهیم با حمایت از این اقدام دانشگاه علوم پزشکی مشهد زمینه ی برگزاری همایش های مشابه را در سایر دانشگاه های کشور فراهم نماید و زمینه های لازم برای تحقق عینی نتایج این همایش در صحنه قانونگذاری و اجرا را مهیا کند .
در بند دیگری چنین آمده است :

– ما خواهان کمک و مساعدت مسئولان مربوطه برای تأسیس انجمن ترجمه متون اسلامی در زمینه های مختلف بویژه طب اسلامی و گنجانید ن واحد درسی در مورد تاریخ و مشاهیر پزشکی ایران و اسلام و طب مسلمین در در دروس دانشجویان علوم پزشکی و ایجاد یک شبکه ی فعال اینترنتی در مورد مفاهیم اسلامی در پزشکی و فقه پویای شیعه می باشیم .
اعضاء شرکت کننده در همایش در مورد شبیه سازی (کلونینگ )‌که نیاز به تحقیقات گسترده ی دانشگاهی و نظرات فقهی دارد ، تاکید نمودند که یک “کمیته ی کشوری شبیه سازی” متشکل از متخصصین ذیربط و فقهای حوزه ها پیگیری این امور را عهده دار شوند و خواستار ایجاد زمینه ی ارتباط با اندیشمندان مسلمان پزشکی دنیا برای طرح افکار پزشکان مسلمان در گفتگوی تمدنها و تداوم پرثمر فعالیت مراجع عظام ، اساتید و مدرسین محترم حوزه های علمیه برای پاسخ مسائل مستحدثه ی پزشکی شدند . چهارمین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی در پی برگزاری سه همایش موفق گذشته در اسفندماه سال ۱۳۸۴ در دانشگاه علوم پزشکی مشهد برگزار شد.
این همایش پیرامون موضوع مهم دیات و مقتضیات زمان ، حدود و قصاص در امور پزشکی با محورهای زیر طی دو روز برگزار شد:
محور اول- ماهیت دیه ، ارش و خسارت
محور دوم – دیه و خسارت مازاد – ارزشهای عضوی و شغلی در دیات
محور سوم – تشخیص پزشکی در یده و نقش پزشکی در نگرش تازه به موضوع دیات
محور چهارم – جایگاه بلوغ بلحاظ پزشکی و فقهی
محور پنجم – حدود و قصاص در امور پزشکی
در طی سه روز بحث پیرامون مسائل مطرح شده حول محورهای فوق که در کتابچه سئوالات ارائه شده بود با حضور بیش از ۳۰ نفر از علما و مراجع و فضلای حوزه ها و بیش از ۸۰۰ نفر از پزشکان و استادان دانشگاهی و اندیشمندان در فضای آکنده از تفاهم و معنویت در طی ده میزگرد تخصصی پزشکی–فقهی تا حد زیادی توانست مشکلات موجود پیرامون قانون دیات را طرح و بررسی نماید و مقرر شد که مسائل از طریق دبیرخانه دائمی همایش پیگیری شود.

برگزاری متناوب همایش ها با شیوه های اجرایی و علمی منحصر بفرد و استقبال صاحبنظران دانشگاهی و حوزوی توانسته بسیاری از مشکلات و موانع فراروی پزشکی کشور را بسهم خود حل نماید و امیدواریم که موضوع قانون دیات و معضلات نیز به نحوه شایسته ای با کارشناسی های فقهی و حقوقی بتواند مرتفع گردد و با تدوین و تصویب قانونی جامع، علمی و مترقی مبتنی بر فقه پویای شیعی سهم مهمی را در ساختار قانونی کشور ایفاء نماید.
در مجموع در طی بیش از ۱۶ سال و با برگزاری چهار همایش (سمینار ) دیدگاههای اسلام در پزشکی و اهدافی که دنبال شده میتوان گفت:
۱- شرکت هزاران نفر از پزشکان ، دندانپزشکان ،‌داروسازان و سایراقشار پزشکی در طی این سه همایش که تعداد قابل توجهی از آنها از صاحب نظران جامعه پزشکی و از کسانی بوده اند که خود از اعضاء اصلی تیمهای پیوند اعضاء و پیش کسوتان محافل پزشکی کشور محسوب می شدند و تعدادی از آنها از مدرسین دروس اخلاق پزشکی بوده و همچنین در مشاغل و مسئولیتهای مختلف در رده های بالا (وزارت ،نمایندگی مجلس و…) پیگیری امور مختلف را عهده دار بوده اند و علاقمندی و دقت زایدالوصفی که آنها در کارشناسی مباحث پزشکی داشتند نشان از اهمیت برگزاری این همایش ها داشته و درعین حال بیانگر عشق و علاقه ی جامعه ی پزشکی کشور به مسائل فقهی و اسلامی می باشد .

۲- توجه خاص رهبر معظم انقلاب ،‌ریاست محترم جمهوری (جناب آقای هاشمی در همایش اول ) و مراجع گرانقدر تقلید (حضرات آیات عظام – مکارم شیرازی ، موسوی اردبیلی ، صانعی ، نوری همدانی فاضل لنگرانی و دیگر بزرگواران به این همایش ها و پاسخگوئی به سؤالات مستحدثه پزشکی و ارائه فتاوای کارساز و مشکل گشای امورپزشکی ) همگی نشان از جایگاه رفیع علم و دانش بویژه پزشکی در نظام مقدس جمهوری اسلامی و اسلام عزیز دارد که خود میتواند حاصل و مولود مبار ک این انقلاب شکوهمند اسلامی در عرصه دانشگاهها و مراکز علمی و پزشکی تلقی گردد و نمایش عینی از “وحدت حوزه و دانشگاه ” که از مسائل بسیار با اهمیت و مورد عنایت ویژه حضرت امام خمینی رحمه ا.. علیه بوده است ، محسوب گردد.
۳- نکته دیگری که در این سه همایش چشمگیر بوده و بجرأت میتوان گفت در این سطح و با این کیفیت در کمتر سمینار و یا گردهمایی دیگری تکرار شده است ، مسأله حضور فعال فقهای طراز اول کشور و فضلای گرانقدر حوزه ها بوده است .
حضور علمای صاحب نظری همچون آیه ا.. سبحانی ، آیت ا.. خزعلی ،‚آیت ا..عمیدزنجانی ،آیت ا.. مصطفی اشرفی شاهرودی ،آیت ا..مرتضی اشرفی شاهرودی ، آیت ا..خرازی ، آیت ا..مرتضوی ، آیت ا.. هاشمی شاهرودی ، آیت ا..مرعشی شوشتری ، مرحوم آیت ا..آذری قمی (همایش اول ) – آیت ا.. زنجانی حجت الاسلام و المسلمین هادوی ، دکتر محقق داماد ، حجت الاسلام و المسلمین مصباحی ، آیت ا.. معرفت و فضلای دیگری که ذکر اسامی آنها در این جا امکان پذیر نیست ، خود از نقاط قوت و اساسی این همایش ها بوده است .

۴- این حضور فعال و تشویق آمیز برای جامعه ی پزشکی بیشتر بخاطر شرکت در مراسم افتتاحیه و برگزاری تشریفات مرسوم در همایش ها نبوده بلکه این عزیزان بعضا باتوجه به سن بالا و وضعیت و گرفتاری هائی که داشته اند ، در طول اجلاسهای مختلف حضوری فعال داشته و ساعتها وقت، صرف ارائه نظرات صائب خویش پیرامون مسائل جدید پزشکی و موضوعاتی که از جانب پزشکان مطرح و تبیین می شد ، پاسخهای مستدل و مستند فقهی ارائه می دادند .قطعا این حضور فعال و همچنین حضورصاحب نظران معظم جامعه ی پزشکی در جلسات را میتوان مهمترین عامل وقار و اعتبار همایشهادانست ، چرا که با حضور آنها بحثهای فقهی و پزشکی با اشراف و گستردگی چشمگیری مطرح می شد و حتی در یک موضوع نظرات چندین مرجع تقلید بزرگ عالم تشیع با ظرایف علمی و مستندات روایی و عقلی و فقهی آن مطرح می شد و از آنجا که پزشکان صاحب نظر در رشته های مختلف علمی نیز حضور داشتند ، هر موضوعی به نحو شایسته ای مورد کنکاش قرار می گرفت و از این نظر می توان برگزاری این همایشها را یکی از بارزترین مصادیق تولید علم و نهضت علمی وتجلی وحدت دو قشر مهم حوزه و دانشگاه دانست .

۵- از نکات برجسته و حاصل این همایشها، استقبال جدی جامعه پزشکی و اساتید مبرز دانشگاهی از این همایش ها وشیوه برگزاری آن بوده است ، زیرا جامعه پزشکی کشور در پی آن است که جدیدترین روشهای پزشکی درصورت عدم مغایرت با موازین دینی و فقهی در کشور توسعه یافته و در جایی را که شرع مقدس اعلام مانع می کند برای رفع موانع فقهی – قانونی از شیوه های علمی و روشهای گفتمان و تشریح علمی موضوع برای فقها و مسئولین ذیربط راهکارهای مناسب را پیدا نماید که موفقیتهای بسیار ارزنده در مورد قانونمند شدن پیوند اعضاء ، اهداء جنین ، مسائل تشریح جسد و مرگ مغزی و غیره نیز بدست آمده است تا مردم بزرگوار میهن اسلامی ضمن برخورداری از خدمات علمی و صادقانه جامعه پزشکی و دانشگاهی ، در راستای تحقق اهداف عالیه اسلام و انجام تکالیف شرعی دغدغه ای نداشته باشد .

۶- از نکات منفی و یا سؤال برانگیز این سه همایش که اکثرا به آن توجه داشته اند طولانی بودن فواصل برگزاری سه همایش (۶ تا ۷ سال ) بوده است ، و همگان بر ضرورت تشکیل این همایشها در زمان کوتاهتری تأکید داشته اند و از طرفی گستردگی موضوعات نیز مورد اشکال بوده و بیان میکردند که اگر روی یک موضوع عنایت و توجه بیشتر بشود بهتر نتیجه بخش خواهد بود. البته ضمن پذیرش این اشکالات بایستی اذعان نمود که با مشکلاتی که دبیرخانه دائمی همایش در طی این سالیان داشته و مسائل تغییرات مدیریتی در سطوح بالای وزارت و دردانشگاهها بویژه دانشگاه علوم پزشکی مشهد و توجیه مسؤلین جدید به این مباحث و ضرورت آنها از یک سو، جمع آوری و تنظیم مطالب و مکتوب کردن آنها و انتشار مباحث و جمع آوری فتاوا و چاپ آنها در دو کتاب مجموعه مقالات خود از عواملی بوده است بر طولانی بودن فواصل این همایشها مضافا اینکه این حرکت جدید حضور دو قشر حوزوی و دانشگاهی برای حل مسائل کشور در زمینه پزشکی نیاز به زمان برای تثبیت و پذیرش آن در جامعه داشته است .

۷- نهایتا بایستی اذعان کرد ، استواری و پیگیری این مباحث علمی – فقهی و خسته و مأیوس نشدن قشر عظیمی از نیروهای مسلمان پزشکی کشور و علاقمندی به تداوم مباحث با شیوه های جدید نشانه موفقیت جامعه پزشکی و دانشگاهی در علوم پزشکی است و میتواند الگوی بسیار ارزشمند برای سایر علوم و دانشگاهها قرار گیرد تا انشاءا.. بحول و قوه الهی بتوان مسائل و معضلات موجود در جوامع علمی کشور با دست توانای دانشمندان دانشگاهی دردآشنا و علاقمند وپای بند به احکام فقهی و اسلامی و با مساعدت و همیاری فقها وعلمای طراز اول حوزه ها و فضلای دانشمند و دانشگاه شناس یکی پس از دیگری مرتفع گردد تا راهیان جاده علم و تقوا بتوانند در راهی هموار وملهم از عنایات باریتعالی به وظائف دینی و علمی خود به نحو احسن جامه عمل بپوشانند و مناقشات و درگیریهای دشمن پسند از صحنه دانشگاهها رخت بربسته و جای خود را به وحدت رویه و وحدت مرام بسپارد .

۸- از دستاوردهای عمده و اساسی و دیگر این همایشها و همایشهای مشابه در طی این سالیان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ، چاپ و انتشار دهها کتاب ارزشمند پیرامون مباحث اخلاق پزشکی، تاریخ پزشکی ، مسائل مستحدثه پزشکی ، پیوند اعضاء و …. و همچنین رساله های متعدد در سطح دانشگاهها و از همه مهمتر ، صدور رساله های احکام و کتابهای فتاوای جدید پزشکی از سوی مراجع عظام تقلید در طی سالهای اخیر نشانگر رمز موفقیت وپایداری اسلام عزیز و فقه پویای شیعی می باشد .

امید است خداوند متعال همچون گذشته بر مامنت نهاده و توفیق تداوم این راه را پیدا نموده و در آینده نه چندان دور حاصل سومین همایش دیدگاههای اسلام در پزشکی را نیز به صورت مجموعه ای ماندگار چاپ و منتشر نموده تا علاقمندان بتوانند از آن بهره مند گردند . و همچنین امید است در برگزاری همایشهای بعدی در زمانی کوتاهتر و با روشها و شیوه های جدید و همت همه علاقمندان و عاشقان کوی ولایت و فقاهت در دانشگاه توفیق حاصل گردد و همچون سه همایش گذشته از همکاری و همفکری روحانیون و مدرسین نهادرهبری و گروه معارف دانشگاه و مسؤولین ذیربط بهره ور گردیم .
باید اذعان نمود همه این تلاشها و موفقیت های حاصله را جز عنایت والطاف الهی و به برکت خون مطهر شهداء انقلاب و دانشگاهها و عنایت ویژه مولا وولی زمان حضرت حجه بن الحسن العسکری اما م عصر عجل ا..تعالی فرجه الشریف ندانسته و نمی دانیم و از پروردگار متعال خاضعانه می خواهیم ما را دراین راه ثابت قدم و استوار قرار دهد و خود راه صحیح و صراط مستقیم را بما نشان دهد .
ربنا آتنا من لدنک رحمه و هیی لنامن امرنارشدا
“والسلام علیکم و رحمه اله وبرکاته ”
دکتر سید حسین فتاحی معصوم – استاد دانشگاه علوم پزشکی مشهد
دبیر هر چهار همایش و سرپرست دبیرخانه دائمی همایش دیدگاههای اسلام درپزشکی

 

پایگاه اطلاع رسانی نهاد نمایندگی دانشگاه پزشکی شهید بهشتی