به گزارش روابط عمومی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، حجت‌الاسلام دکتر علی خدیوی، مسئول نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه و دبیر علمی همایش ملی «تبیین ساختار مطلوب جمعیتی ایران؛ چالش‌ها و راهبردها»، در سخنرانی خود در این همایش با تأکید بر ضرورت بازاندیشی در سیاست‌های جمعیتی کشور اظهار داشت: مسئله جمعیت صرفاً موضوع افزایش یا کاهش تعداد افراد جامعه نیست، بلکه از کلان‌مسائل راهبردی کشور به شمار می‌رود که آینده اقتصاد، نظام سلامت، سرمایه انسانی، ساختار خانواده، مناسبات میان نسل‌ها و حتی ظرفیت تمدن‌سازی ایران با آن ارتباط مستقیم دارد.
وی با اشاره به آینده‌نگری و تأکیدات رهبر شهید انقلاب درباره مسئله جمعیت افزود: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاهی جامع، علمی و آینده‌نگر به تحولات جمعیتی هستیم. کاهش باروری، تغییر ساختار سنی و حرکت به سوی سالمندی، واقعیت‌هایی هستند که پیامدهای آن‌ها در دهه‌های آینده آشکارتر خواهد شد و اگر امروز برای مدیریت این تحولات چاره‌اندیشی نکنیم، کشور با چالش‌های گسترده‌ای در حوزه نیروی انسانی، اقتصاد و نظام سلامت روبه‌رو خواهد شد.
الگوی مطلوب جمعیتی، فراتر از افزایش تعداد فرزندان است
دبیر علمی همایش ملی تبیین ساختار مطلوب جمعیتی ایران، با تأکید بر ضرورت تعریف دقیق مفهوم «جمعیت مطلوب» تصریح کرد: در سیاست‌گذاری جمعیتی نباید مطلوبیت را صرفاً به افزایش تعداد فرزندان یا رشد کمی جمعیت محدود کرد. الگوی مطلوب جمعیتی باید دو بعد کمی و کیفی را به‌صورت هم‌زمان در نظر بگیرد؛ به این معنا که تداوم نسل و پویایی جمعیت، در کنار استحکام خانواده، سلامت مادر و کودک، تربیت مناسب فرزندان و فراهم بودن شرایط شایسته زندگی مورد توجه قرار گیرد.
خدیوی افزود: جمعیت مطلوب، جمعیتی است که ضمن برخورداری از پویایی و توازن نسلی، از ظرفیت لازم برای پیشرفت علمی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور برخوردار باشد. ازاین‌رو، سیاست‌های جمعیتی باید با سیاست‌های خانواده، سلامت، آموزش، اشتغال و رفاه اجتماعی پیوند داشته باشند و نمی‌توان هر یک از این حوزه‌ها را مستقل از دیگری بررسی کرد.
مسئله جمعیت با راه‌حل‌های تک‌بعدی حل نمی‌شود
مسئول نهاد رهبری دانشگاه با اشاره به ابعاد مختلف مسئله جمعیت گفت: جمعیت فقط یک موضوع بهداشتی یا درمانی نیست؛ بلکه مسئله‌ای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، امنیتی، فلسفی و تمدنی است. بنابراین، نمی‌توان انتظار داشت که تنها با اقدامات یک وزارتخانه یا مجموعه‌ای از مشوق‌های محدود، چالش‌های جمعیتی کشور برطرف شود.
وی با اشاره به تأثیر هم‌زمان شرایط اقتصادی و تحولات فرهنگی بر تصمیم خانواده‌ها اظهار داشت: امنیت شغلی، مسکن، هزینه‌های زندگی و فرزندپروری از یک‌سو و نگرش‌ها، ارزش‌ها، سبک زندگی و تصویر افراد از آینده از سوی دیگر، بر تصمیم جوانان برای ازدواج و فرزندآوری تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، تقلیل مسئله جمعیت به عوامل اقتصادی یا فرهنگی، نمی‌تواند مبنای مناسبی برای سیاست‌گذاری مؤثر باشد.
خدیوی تأکید کرد: حمایت از خانواده باید از سطح شعار، توصیه و تصویب قوانین فراتر رود و به حمایت‌های عملی، پایدار و قابل اعتماد تبدیل شود. معیار موفقیت سیاست‌های جمعیتی، صرفاً تعداد قوانین، مصوبات یا برنامه‌های اجراشده نیست؛ بلکه باید بررسی شود که این سیاست‌ها تا چه اندازه توانسته‌اند موانع واقعی ازدواج، فرزندآوری و تربیت فرزند را در زندگی خانواده‌ها کاهش دهند.
وی با اشاره به اجرای مشوق‌های مختلف در سال‌های گذشته افزود: تسهیلات ازدواج، حمایت‌های مسکن، مشوق‌های فرزندآوری و تلاش برای تسهیل اشتغال زنان از جمله اقداماتی بوده‌اند که در دوره‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ اما روند تحولات جمعیتی نشان می‌دهد که باید اثربخشی مجموعه این سیاست‌ها با دقت بیشتری ارزیابی شود. هدف از این بررسی نیز مقصریابی یا نسبت دادن وضعیت موجود به یک دولت یا دستگاه خاص نیست، بلکه شناخت موانع و اصلاح مسیر سیاست‌گذاری است.
سیاست‌های جمعیتی باید با تحولات نسل‌ها متناسب شوند
دبیر علمی همایش با بیان اینکه «مسئله جمعیت، مسئله‌ای نسلی است» خاطرنشان کرد: نگرش نسل‌های مختلف به ازدواج، خانواده، فرزندآوری و زندگی مطلوب یکسان نیست. جوانان دهه‌های ۱۳۸۰، ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ در شرایط اجتماعی، فرهنگی و فناورانه متفاوتی رشد کرده‌اند و طبیعی است که انتظارات واولویت‌های متفاوتی نیز داشته باشند
وی افزود: گسترش فضای مجازی، تغییر الگوهای ارتباطی، تحولات فرهنگی و دگرگونی سبک زندگی، بر نگرش نسل‌های جدید به تشکیل خانواده تأثیر گذاشته است. بنابراین، به جای پیش‌داوری درباره جوانان، باید نگرش‌ها، نیازها و شرایط واقعی زندگی آنان را شناخت و سیاست‌ها را متناسب با این تحولات طراحی کرد.
خدیوی تصریح کرد: خانواده‌ها برای تصمیم‌های بلندمدت، به‌ویژه ازدواج و فرزندآوری، نیازمند اطمینان نسبت به آینده و حمایت‌های پایدار هستند؛ اما پایداری حمایت‌ها به معنای ثابت ماندن شیوه‌های سیاست‌گذاری نیست. اهداف کلان جمعیتی باید از ثبات و استمرار برخوردار باشند، در حالی که روش‌ها و برنامه‌های اجرایی متناسب با تغییر شرایط جامعه به‌صورت مستمر بازنگری شوند.
وی همچنین بر نقش خانواده‌ها در اصلاح نگرش‌های اجتماعی تأکید کرد و گفت: گاهی خانواده‌ها برای بسیاری از نیازهای مصرفی و هزینه‌های زندگی برنامه‌ریزی می‌کنند، اما ازدواج فرزندان و تشکیل خانواده به اولویتی مؤثر در تصمیم‌گیری‌های آنان تبدیل نمی‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که در کنار حمایت‌های اقتصادی، بازاندیشی در سبک زندگی و تقویت جایگاه خانواده نیز ضروری است.
ضرورت پایش علمی و مستمر سیاست‌های جمعیتی
خدیوی یکی از الزامات دستیابی به الگوی مطلوب جمعیتی را ایجاد نظام پایش مستمر و علمی دانست و اظهار داشت: سیاست‌گذاری جمعیتی بدون شناخت دقیق وضعیت موجود، ترسیم وضعیت مطلوب و ارزیابی فاصله میان این دو، نمی‌تواند اثربخش باشد.
وی افزود: لازم است تغییرات جمعیتی، نیازهای خانواده‌ها، وضعیت اجرای حمایت‌ها و میزان دستیابی به اهداف، به‌صورت سالانه و بر اساس شاخص‌های معتبر بررسی شود. البته ارزیابی موفقیت یا شکست سیاست‌های جمعیتی نباید صرفاً بر مبنای تغییر آمار موالید در یک سال صورت گیرد؛ زیرا تحولات جمعیتی ماهیتی بلندمدت دارند و تحلیل علمی آن‌ها نیازمند بررسی روندها و مجموعه‌ای از شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی و جمعیت‌شناختی است.
دبیر علمی همایش تأکید کرد: شناسایی موانع، بررسی راهکارها، ارزیابی اثربخشی اقدامات و اصلاح مستمر سیاست‌ها، باید به بخشی پایدار از نظام حکمرانی جمعیت تبدیل شود.
سرمایه انسانی، زیربنای پیشرفت و تمدن‌سازی ایران
خدیوی با اشاره به بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و جایگاه سرمایه انسانی در آن گفت: یکی از ظرفیت‌های بنیادین ایران برای پیشرفت و تحقق اهداف تمدنی، برخورداری از منابع انسانی جوان، توانمند، خلاق و دانش‌آموخته است.
وی افزود: ایران برای حفظ جایگاه تاریخی و تمدنی خود و دستیابی به قله‌های پیشرفت علمی و فناوری، نیازمند نسل‌هایی توانمند و برخوردار از دانش، مهارت، سلامت و انگیزه است. ازاین‌رو، مسئله جمعیت را باید در پیوند با آینده تمدنی کشور و نقش نسل‌های آینده در پیشرفت ایران مورد توجه قرار داد.
وی همچنین با اشاره به پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی خطاب به نخبگان، بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت علمی دانشگاهیان و جوانان در حل مسائل اساسی کشور تأکید کرد و گفت: سرمایه انسانی صرفاً در تعداد افراد خلاصه نمی‌شود، بلکه کیفیت تربیت، توانمندی‌های علمی و حرفه‌ای، سلامت و امکان نقش‌آفرینی مؤثر نسل جوان نیز از عناصر اساسی آن به شمار می‌رود.
همایش جمعیت باید آغاز یک جریان علمی و سیاستی مستمر باشد
مسئول نهاد رهبری دانشگاه، گفتمان‌سازی علمی، شناخت موانع و راهکارها و تقویت مشارکت همگانی را از اهداف اصلی این همایش برشمرد و اظهار داشت: انتظار از یک همایش علمی آن نیست که صرفاً نگرانی‌ها و آمارهای جمعیتی را بازگو کند؛ بلکه باید زمینه گفت‌وگوی علمی میان دانشگاه، حوزه، دستگاه‌های اجرایی، سیاست‌گذاران و متخصصان رشته‌های مختلف را فراهم آورد.
وی افزود: دانشگاه‌های علوم پزشکی به دلیل ارتباط مستقیم با سلامت خانواده، مادر و کودک، سالمندی و تحولات نظام سلامت، مسئولیت مهمی در این زمینه دارند؛ اما حل مسئله جمعیت نیازمند همکاری میان‌رشته‌ای و مشارکت همه حوزه‌های علمی و اجرایی کشور است.
خدیوی با اشاره به روند برگزاری همایش و تدوین کتاب مجموعه مقالات آن گفت: این مجموعه علمی حاصل تلاش استادان، پژوهشگران و صاحب‌نظرانی است که از سال گذشته در بررسی ابعاد گوناگون مسئله جمعیت مشارکت داشته‌اند. با این حال، برگزاری همایش و انتشار مقالات نباید پایان این مسیر تلقی شود.
وی تأکید کرد: دستاورد اصلی چنین رویدادهایی باید به تدوین دستور کارهای پژوهشی، ارائه پیشنهادهای اجرایی، شکل‌گیری همکاری‌های علمی و ایجاد سازوکارهایی برای رصد و ارزیابی مستمر سیاست‌های جمعیتی منجر شود.
دبیر علمی همایش در پایان، با قدردانی از ریاست و اعضای هیئت‌رئیسه دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، اعضای شورای سیاست‌گذاری، استادان و پژوهشگران، مرکز مطالعات دین و سلامت و مجموعه‌های مشارکت‌کننده در برگزاری همایش ابراز امیدواری کرد که نتایج این رویداد علمی، گامی مؤثر در مسیر شناخت دقیق‌تر تحولات جمعیتی و تدوین الگویی جامع، واقع‌بینانه و آینده‌نگر برای ساختار مطلوب جمعیتی ایران باشد.
دیدگاهتان را بنویسید